Dwie darowizny w jednym akcie notarialnym: dowody w postępowaniu sądowym

Sporządzenie aktu notarialnego, w którym darczyńca decyduje się na wykonanie więcej niż jednego przysporzenia, jest powszechną praktyką w obrocie prawnym. Często motywacją do takiego działania są względy ekonomiczne – uiszczenie jednej taksy notarialnej za sporządzenie dokumentu bywa korzystniejsze niż opłacanie kilku osobnych czynności. Jednak w kontekście prawa spadkowego, dziedziczenia oraz potencjalnych sporów sądowych, ujęcie dwóch darowizn w jednym akcie notarialnym rodzi specyficzne konsekwencje dowodowe. Sąd spadku, rozstrzygając sprawy o zachowek czy dział spadku, musi precyzyjnie zinterpretować wolę stron oraz ocenić charakter prawny każdego z dokonanych rozporządzeń osobno.

Wielość czynności prawnych w jednym dokumencie notarialnym

Z punktu widzenia techniki notarialnej oraz przepisów prawa cywilnego, nie ma przeszkód, aby jeden dokument obejmował kilka odrębnych czynności prawnych. Przykładowo, rodzice mogą w jednym akcie notarialnym darować nieruchomość jednemu dziecku, a drugiemu przekazać określoną kwotę pieniężną lub inną ruchomość. Z formalnego punktu widzenia mamy wówczas do czynienia z jednym dokumentem (aktem notarialnym), ale materialnoprawnie są to dwie odrębne umowy darowizny.

Taka konstrukcja ma istotne znaczenie w postępowaniu dowodowym. Akt notarialny jest dokumentem urzędowym w rozumieniu przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. Oznacza to, że stanowi on dowód tego, co zostało w nim urzędowo poświadczone. Sąd spadku traktuje taki dokument z należytą powagą, jednak badając sprawę o spadek lub zachowek, musi dokonać wykładni oświadczeń woli zawartych w tym akcie. Fakt, że darowizny jednym aktem zostały dokonane, nie oznacza, że należy je traktować jako jedną zbiorczą czynność. Każda z tych darowizn ma swój własny byt prawny, własny przedmiot, a często także innego obdarowanego.

Dwie darowizny w jednym akcie a prawo spadkowe

W sprawach o dziedziczenie i podział majątku po zmarłym, darowizny dokonane za życia spadkodawcy odgrywają kluczową rolę. Wpływają one bezpośrednio na dwa główne aspekty: doliczanie darowizn do spadku przy obliczaniu zachowku oraz zaliczenie darowizn na schedę spadkową przy dziale spadku.

Doliczanie darowizn do substratu zachowku

Przy obliczaniu zachowku sąd spadku musi ustalić tzw. substrat zachowku. W tym celu do czystej wartości spadku dolicza się darowizny dokonane przez spadkodawcę. Jeśli w jednym akcie notarialnym zawarto dwie darowizny, sąd musi zbadać każdą z nich osobno. Jest to szczególnie ważne, gdy obdarowanymi są różne osoby – np. jedno z dzieci oraz osoba obca. Darowizny na rzecz spadkobierców oraz uprawnionych do zachowku dolicza się do spadku bez względu na czas ich dokonania. Natomiast darowizny na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku nie dolicza się, jeżeli zostały dokonane dawniej niż 10 lat przed otwarciem spadku.

Jeżeli dwie darowizny jednym aktem notarialnym zostały uczynione na rzecz różnych podmiotów (np. jedna dla syna, a druga dla jego małżonka, który nie jest spadkobiercą), termin ten będzie biegł tak samo, ale status prawny tych darowizn w kontekście doliczania będzie diametralnie różny. Sąd spadku będzie musiał precyzyjnie rozgraniczyć, która część przysporzenia podlega doliczeniu, a która może korzystać z wyłączenia ze względu na upływ czasu.

Zaliczenie na schedę spadkową przy dziale spadku

W przypadku działu spadku, jeżeli dziedziczenie następuje na mocy ustawy między zstępnymi lub między zstępnymi i małżonkiem, spadkobiercy ci są wzajemnie zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową otrzymanych od spadkodawcy darowizn, chyba że z oświadczenia spadkodawcy lub z okoliczności wynika, że darowizna została dokonana ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia. Przy dwóch darowiznach w jednym akcie notarialnym spadkodawca mógł złożyć oświadczenie o zwolnieniu z obowiązku zaliczenia tylko w stosunku do jednej z nich. Sąd spadku musi dokładnie przeanalizować treść aktu, aby ustalić, czy takie zastrzeżenie zostało sformułowane i do którego przysporzenia się odnosi.

Odpowiedzialność obdarowanych za zapłatę zachowku

W sytuacji, gdy czysty spadek jest pusty, uprawniony do zachowku może skierować swoje roszczenia bezpośrednio przeciwko osobom, które otrzymały od spadkodawcy darowizny doliczane do spadku. Odpowiedzialność ta ma charakter subsydiarny i jest uregulowana w Kodeksie cywilnym. Gdy w jednym akcie notarialnym ujęto dwie darowizny na rzecz różnych osób, powstaje pytanie o zakres i kolejność ich odpowiedzialności.

Sąd spadku musi w takim przypadku ocenić granice odpowiedzialności każdego z obdarowanych. Każdy z nich odpowiada tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Jeżeli jedna darowizna miała znacznie większą wartość niż druga, odpowiedzialność obdarowanych nie jest solidarna, lecz proporcjonalna do wartości otrzymanego przysporzenia. Ponadto, obdarowany może zwolnić się od obowiązku zapłaty sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku przez wydanie przedmiotu darowizny w naturze. W przypadku dwóch darowizn w jednym akcie, uprawnienie to przysługuje każdemu z obdarowanych niezależnie w odniesieniu do jego własnego przedmiotu darowizny.

Wykładnia oświadczeń woli a zamiar stron

Kolejnym istotnym aspektem, który bada sąd spadku, jest wykładnia oświadczeń woli stron umowy. Sam fakt spisania dwóch darowizn w jednym akcie notarialnym może czasem rodzić wątpliwości interpretacyjne. Na przykład, czy wolą darczyńcy było uzależnienie jednego przysporzenia od drugiego? Sąd spadku, analizując dokument, musi zbadać zgodny zamiar stron i cel umowy, a nie tylko opierać się na jej dosłownym brzmieniu. Choć forma aktu notarialnego gwarantuje wysoki poziom precyzji językowej, w praktyce sądowej zdarzają się sytuacje, w których strony interpretują te same zapisy w odmienny sposób. Wówczas sąd spadku przeprowadza postępowanie dowodowe, w którym akt notarialny stanowi punkt wyjścia, ale nie wyklucza innych dowodów, takich jak przesłuchanie świadków czy samych stron.

Dowód z aktu notarialnego przed sądem spadku

W toku postępowania sądowego akt notarialny zawierający dwie darowizny jest kluczowym dowodem. Strona powołująca się na ten dokument przedkłada zazwyczaj wypis aktu notarialnego. Sąd spadku ocenia ten dowód według zasad ogólnych oceny dowodów, jednak z uwzględnieniem szczególnej mocy dokumentu urzędowego.

Warto pamiętać, że moc dowodowa dokumentu urzędowego może być podważana. Strona przeciwna może próbować wykazać, że oświadczenia zawarte w akcie nie odpowiadają prawdzie lub że czynność była pozorna. Przykładowo, jedna z darowizn mogła w rzeczywistości stanowić umowę dożywocia lub umowę sprzedaży, a ujęcie jej jako darowizny miało na celu jedynie uniknięcie określonych podatków lub obowiązków. W takim przypadku sąd spadku może dopuścić dowody z zeznań świadków lub przesłuchania stron przeciwko osnowie dokumentu, o ile nie doprowadzi to do obejścia przepisów o formie szczególnej pod rygorem nieważności.

Kwestia terminów i przedawnienia roszczeń

W kontekście spraw o zachowek niezwykle ważny jest termin przedawnienia roszczeń. Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu lub od otwarcia spadku (w przypadku dziedziczenia ustawowego). Sam fakt, że darowizny zostały dokonane w jednym akcie, nie modyfikuje tych terminów. Jednakże, moment dokonania darowizny ma znaczenie dla oceny, czy darowizna podlega doliczeniu do spadku (wspomniany wcześniej termin 10 lat dla osób niebędących spadkobiercami).

Jeżeli dwie darowizny w jednym akcie notarialnym zostały dokonane na rzecz osoby trzeciej na 9 lat i 11 miesięcy przed śmiercią spadkodawcy, obie będą podlegały doliczeniu. Jeśli jednak akt zostałby sporządzony miesiąc wcześniej, przekraczając granicę 10 lat, obie darowizny zostałyby wyłączone z doliczania. Precyzyjne ustalenie daty sporządzenia aktu notarialnego oraz daty otwarcia spadku jest zatem kluczowe dla określenia sytuacji prawnej stron.

Jak przygotować się do sprawy sądowej? Krok po kroku

Jeśli uczestniczysz w postępowaniu przed sądem spadku, w którym kluczowym dowodem są dwie darowizny w jednym akcie notarialnym, powinieneś podjąć następujące kroki:

Uzyskanie wypisu aktu notarialnego: Jeśli nie dysponujesz oryginałem wypisu, możesz wnioskować do sądu o zażądanie go z archiwum ksiąg wieczystych lub od notariusza, który sporządzał dokument.
Dokładna analiza treści aktu: Należy precyzyjnie ustalić, kto był darczyńcą, a kto obdarowanym w przypadku każdej z darowizn. Należy sprawdzić, czy w akcie znajdują się zapisy o zwolnieniu z obowiązku zaliczenia na schedę spadkową.
Określenie wartości przedmiotów darowizn: Wartość darowizny ustala się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku. Przy dwóch darowiznach konieczne może być powołanie biegłego sądowego z zakresu szacowania nieruchomości lub innych składników majątkowych dla każdego przedmiotu osobno.
Sformułowanie wniosków dowodowych: W piśmie procesowym należy wyraźnie wskazać akt notarialny jako dowód na okoliczność dokonania darowizn, ich wartości w dacie dokonania oraz braku (lub obecności) zwolnienia z doliczenia do spadku.

Najczęstsze błędy i ryzyka procesowe

W praktyce sądowej strony często popełniają błędy wynikające z niezrozumienia faktu, że jeden dokument fizyczny zawiera dwie odrębne czynności prawne. Do najczęstszych błędów należą:

Sumowanie wartości darowizn: Próba traktowania dwóch darowizn jako jednego przysporzenia o łącznej wartości. Może to prowadzić do błędnego obliczenia zachowku, zwłaszcza gdy obdarowanymi były różne osoby o odmiennym statusie prawnym wobec spadkodawcy.
Przeoczenie odmiennych postanowień: Założenie, że warunki dotyczące jednej darowizny (np. służebność osobista mieszkania ustanowiona przy darowiźnie nieruchomości) automatycznie wpływają na drugą darowiznę (np. darowiznę środków pieniężnych). Każda czynność musi być analizowana autonomicznie.
Niewłaściwe określenie legitymacji biernej: Wytoczenie powództwa o zachowek przeciwko osobie, która otrzymała darowiznę wolną od doliczenia lub której darowizna nie podlega doliczeniu ze względu na upływ terminów, przy jednoczesnym zignorowaniu drugiego obdarowanego z tego samego aktu.

Praktyczny przykład (Case Study)

Spadkodawca Edward w jednym akcie notarialnym dokonał dwóch darowizn: darował swojej córce Beacie własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego o wartości 300 000 zł, a swojemu wnukowi Marcinowi (synowi Beaty) darował działkę rekreacyjną o wartości 100 000 zł. Edward zmarł po 8 latach od dokonania tych darowizn, nie pozostawiając żadnego majątku. Dziedziczenie nastąpiło na podstawie ustawy, a spadkobiercami zostali córka Beata oraz syn Tomasz.

Tomasz wystąpił do sądu spadku z pozwem o zachowek przeciwko Beacie. W toku postępowania sąd musiał ocenić skutki obu darowizn zawartych w jednym akcie notarialnym:

Darowizna na rzecz córki Beaty: Jako że Beata jest spadkobierczynią ustawową, jej darowizna podlega doliczeniu do substratu zachowku bez względu na czas, jaki upłynął od jej dokonania. Wartość mieszkania (300 000 zł) weszła w skład substratu.
Darowizna na rzecz wnuka Marcina: Marcin nie jest spadkobiercą ustawowym (dziedziczy jego matka Beata). Ponieważ darowizna na jego rzecz została dokonana 8 lat przed śmiercią spadkodawcy (czyli mniej niż 10 lat), ona również podlega doliczeniu do substratu zachowku. Gdyby jednak Edward zmarł po 11 latach od sporządzenia aktu, darowizna działki na rzecz Marcina nie podlegałaby doliczeniu, podczas gdy darowizna mieszkania na rzecz Beaty nadal byłaby doliczana.

Dzięki temu, że sąd spadku przeanalizował obie darowizny z osobna, precyzyjnie ustalono substrat zachowku na kwotę 400 000 zł, co pozwoliło na prawidłowe wyliczenie należnego Tomaszowi zachowku.

Podsumowanie i rekomendacje praktyczne

Ujęcie dwóch darowizn w jednym akcie notarialnym jest w pełni dopuszczalne i często stosowane w celu optymalizacji kosztów notarialnych. Jednakże w obliczu sporu przed sądem spadku, dokument ten musi być poddany szczegółowej analizie. Każda z darowizn zachowuje swoją odrębność prawną, co wpływa na sposób obliczania zachowku, doliczanie do schedy spadkowej oraz bieg terminów przedawnienia. Przygotowując się do procesu, kluczowe jest precyzyjne rozgraniczenie obu czynności i prawidłowe sformułowanie wniosków dowodowych, co pozwoli uniknąć kosztownych błędów procesowych.