Obywatelstwo angielskie czy brytyjskie: orzecznictwo i linia sądowa

W polskim obrocie prawno-administracyjnym, ze szczególnym uwzględnieniem postępowań prowadzonych przed wojewodami w sprawach o udzielenie zezwoleń na pobyt cudzoziemcom, niezwykle istotną rolę odgrywa precyzja pojęciowa. Jednym z najczęściej pojawiających się błędów terminologicznych, popełnianych zarówno przez samych wnioskodawców, jak i nierzadko przez niedoświadczonych pełnomocników, jest posługiwanie się pojęciem „obywatelstwo angielskie”. Z punktu widzenia prawa międzynarodowego, prawa konstytucyjnego Zjednoczonego Królestwa oraz polskich przepisów ustrojowych i administracyjnych, pojęcie takie w ogóle nie istnieje w sensie prawno-państwowym. Prawidłowym i jedynym dopuszczalnym terminem określającym przynależność państwową osób pochodzących z tego obszaru jest „obywatelstwo brytyjskie”. Niniejsza publikacja stanowi szczegółową analizę prawną tego zagadnienia, opierając się na aktualnej linii orzeczniczej sądów administracyjnych, praktyce urzędów wojewódzkich oraz konsekwencjach Brexitu.

Teza publikacji: Rozróżnienie pojęciowe w polskim prawie administracyjnym

Główną tezą niniejszego opracowania jest stwierdzenie, że posłużenie się przez wnioskodawcę sformułowaniem „obywatelstwo angielskie” w formularzu wniosku o udzielenie zezwolenia na pobyt czasowy, stały lub rezydenta długoterminowego UE stanowi błąd formalny, który jednak nie może automatycznie skutkować negatywnym rozstrzygnięciem sprawy lub pozostawieniem wniosku bez rozpoznania, o ile z pozostałych dokumentów (w szczególności z paszportu) wynika rzeczywista przynależność państwowa do Zjednoczonego Królestwa. Organy administracji publicznej, na mocy ogólnych zasad Kodeksu postępowania administracyjnego, są zobowiązane do dążenia do prawdy obiektywnej i wyjaśniania wątpliwości w sposób sprzyjający stronie, zwłaszcza w sprawach dotyczących statusu cudzoziemców po Brexicie.

Na czym polega problem: Obywatelstwo angielskie a brytyjskie

Aby w pełni zrozumieć istotę problemu, należy odwołać się do podstaw prawa międzynarodowego publicznego oraz struktury ustrojowej Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej. Państwo to, choć składa się z czterech historycznych krajów (Anglii, Szkocji, Walii oraz Irlandii Północnej), na arenie międzynarodowej występuje jako jeden suwerenny podmiot. Obywatelstwo jest węzłem prawnym łączącym jednostkę z państwem suwerennym, a nie z jego poszczególnymi częściami składowymi czy regionami autonomicznymi. W związku z tym, prawo brytyjskie zna wyłącznie pojęcie „obywatela brytyjskiego” (British citizen). Nie istnieje żaden dokument tożsamości, paszport ani akt prawny, który kreowałby „obywatelstwo angielskie” jako odrębną instytucję prawną.

W polskich realiach urzędowych cudzoziemcy często utożsamiają Anglię z całym Zjednoczonym Królestwem, co prowadzi do wpisywania w rubrykach dotyczących obywatelstwa słowa „angielskie”. Dla urzędnika wydziału spraw obywatelskich i cudzoziemców w urzędzie wojewódzkim taka deklaracja jest formalnie niepoprawna. Polskie prawo administracyjne wymaga, aby we wszelkich decyzjach, rejestrach oraz na samych kartach pobytu widniało obywatelstwo zgodne z oficjalnym wykazem państw i standardami międzynarodowymi. Wprowadzenie do systemu teleinformatycznego nieistniejącego obywatelstwa jest technicznie i prawnie niemożliwe, co zmusza organ do podjęcia działań wyjaśniających.

Status obywatela Wielkiej Brytanii w postępowaniach przed Wojewodą

Wojewoda, jako organ pierwszej instancji, prowadzi postępowania w oparciu o przepisy ustawy o cudzoziemcach. Każdy wniosek o legalizację pobytu must zawierać dokładne dane osobowe, w tym obywatelstwo. W przypadku obywateli Zjednoczonego Królestwa, ich status uległ radykalnej zmianie po 1 stycznia 2021 roku, czyli po zakończeniu okresu przejściowego związanego z wyjściem tego państwa z Unii Europejskiej. Przed tą datą obywatele brytyjscy korzystali z unijnej swobody przepływu osób, a ich rejestracja pobytu opierała się na uproszczonych procedurach dla obywateli UE. Obecnie traktowani są oni co do zasady jako obywatele państw trzecich, z uwzględnieniem szczególnych uprawnień wynikających z Umowy o wystąpieniu (Withdrawal Agreement) dla osób, które wykonywały prawo pobytu w Polsce przed końcem 2020 roku.

Karta pobytu a status po Brexicie

Dla cudzoziemców ubiegających się o wydanie lub wymianę dokumentów takich jak karta pobytu, prawidłowe określenie statusu ma znaczenie fundamentalne. Jeżeli obywatel Wielkiej Brytanii złoży wniosek, w którym zadeklaruje „obywatelstwo angielskie”, wojewoda staje przed dylematem proceduralnym. Z jednej strony, wniosek zawiera błąd formalny polegający na wskazaniu nieistniejącego obywatelstwa. Z drugiej strony, do wniosku dołączany jest paszport, w którym w polu „nationality” widnieje wpis „British Citizen”. W takiej sytuacji kluczowe jest zachowanie organu. Wojewoda nie może zignorować tego faktu i wydać karty pobytu z wpisem „obywatelstwo angielskie”, gdyż byłoby to rażące naruszenie prawa i prowadziłoby do wydania dokumentu poświadczającego nieprawdę. Organ musi zatem doprowadzić do skorygowania tego zapisu.

Linia orzecznicza sądów administracyjnych i postępowanie odwoławcze

Polskie orzecznictwo sądowe wypracowało jednolitą i racjonalną linię w sprawach, w których dochodzi do drobnych błędów terminologicznych we wnioskach składanych przez cudzoziemców. Wojewódzkie Sądy Administracyjne wielokrotnie podkreślały, że nadmierny formalizm organów administracji publicznej nie może stać w sprzeczności z zasadami ogólnymi Kodeksu postępowania administracyjnego (KPA). Szczególne znaczenie mają tutaj art. 7 KPA (zasada prawdy obiektywnej), art. 8 KPA (zasada pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa) oraz art. 9 KPA (obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych).

Zgodnie z linią orzeczniczą, jeżeli cudzoziemiec w formularzu wpisze „obywatelstwo angielskie”, a z załączonej kopii ważnego dokumentu podróży jednoznacznie wynika, że posiada on obywatelstwo brytyjskie, wojewoda powinien w pierwszej kolejności wezwać stronę do wyjaśnienia tej rozbieżności lub dokonać poprawki z urzędu jako oczywistej omyłki, o ile intencja strony jest niewątpliwa. Niedopuszczalne jest natychmiastowe umorzenie postępowania czy odmowa wszczęcia procedury bez uprzedniego wezwania do usunięcia tego braku w trybie art. 64 § 2 KPA. Jeśli organ pierwszej instancji zignoruje te zasady i wyda decyzję odmowną, cudzoziemcowi przysługuje odwołanie do Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców, a w dalszej kolejności skarga do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego.

Odwołanie od decyzji Wojewody – jak unikać błędów formalnych

Wniesienie odwołania od wadliwej decyzji wojewody wymaga precyzyjnego sformułowania zarzutów prawnych. W treści odwołania należy wskazać na naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy. Do najważniejszych zarzutów należą:

Naruszenie art. 7 i art. 77 § 1 KPA poprzez niewyczerpujące zebranie i rozpatrzenie materiału dowodowego, w szczególności zignorowanie treści dokumentu paszportowego cudzoziemca, który jednoznacznie potwierdzał jego brytyjską przynależność państwową.
Naruszenie art. 64 § 2 KPA poprzez zaniechanie wezwania cudzoziemca do poprawienia lub uzupełnienia wniosku w zakresie wskazanego obywatelstwa, co uniemożliwiło stronie usunięcie formalnej nieścisłości na wczesnym etapie postępowania.
Naruszenie art. 9 KPA poprzez brak pouczenia cudzoziemca o konsekwencjach prawnych posługiwania się niefortunnym i potocznym określeniem „obywatelstwo angielskie” w kontekście polskich procedur migracyjnych.

W postępowaniu odwoławczym Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców, jako organ wyższego stopnia, ma obowiązek ponownie rozpatrzyć sprawę w jej całokształcie. Z reguły, jeśli jedyną przeszkodą do udzielenia zezwolenia na pobyt był błąd w nazewnictwie obywatelstwa, organ odwoławczy reformuje decyzję wojewody i orzeka co do istoty sprawy, uprzednio korygując dane w rejestrach państwowych.

Procedura naprawcza krok po kroku

W przypadku stwierdzenia, że we wniosku złożonym do wojewody wpisano błędne sformułowanie dotyczące obywatelstwa, należy podjąć następujące kroki w celu konwalidowania tej czynności:

Analiza stanu sprawy: Należy zweryfikować, na jakim etapie znajduje się postępowanie. Czy organ wysłał już wezwanie do usunięcia braków formalnych, czy też sprawa jest w toku bez reakcji ze strony urzędu.
Złożenie pisemnego sprostowania: Jeszcze przed otrzymaniem oficjalnego wezwania, cudzoziemiec lub jego pełnomocnik może złożyć do akt sprawy pismo przewodnie, w którym wyjaśnia, że użycie sformułowania „obywatelstwo angielskie” było omyłką pisarską i wnosi o przyjęcie, że wnioskodawca posiada obywatelstwo brytyjskie, co potwierdza załączona kopia paszportu.
Reakcja na wezwanie organu: Jeżeli wojewoda wyśle wezwanie w trybie art. 64 § 2 KPA, należy bezwzględnie odpowiedzieć na nie w wyznaczonym terminie (zazwyczaj 7 dni). W odpowiedzi należy jednoznacznie wskazać „obywatelstwo brytyjskie” jako właściwe.
Weryfikacja tłumaczeń przysięgłych: Często błąd wynika z nieprecyzyjnego tłumaczenia dokumentów zagranicznych (np. aktów urodzenia czy małżeństwa) przez tłumacza przysięgłego. Należy upewnić się, że we wszystkich tłumaczeniach dołączonych do wniosku terminologia jest spójna i poprawna pod względem prawnym.

Najczęstsze błędy popełniane przez cudzoziemców i ich pełnomocników

Do najpoważniejszych błędów, które mogą skomplikować sytuację prawną cudzoziemca, należą:

Upieranie się przy terminologii potocznej: Próby przekonywania urzędników, że „angielskie” i „brytyjskie” to dokładnie to samo, co z punktu widzenia polskiej procedury administracyjnej jest argumentem bezprzedmiotowym.
Ignorowanie pism z urzędu wojewódzkiego: Brak odpowiedzi na wezwanie do sprecyzowania obywatelstwa skutkuje pozostawieniem wniosku bez rozpoznania, co oznacza konieczność składania nowego wniosku i ponownego uiszczania opłaty skarbowej.
Niespójność w dokumentacji: Wskazywanie w formularzu wniosku obywatelstwa angielskiego, podczas gdy w załączonym ubezpieczeniu zdrowotnym, umowie o pracę czy umowie najmu widnieje obywatelstwo brytyjskie lub odwrotnie. Taka niespójność budzi wątpliwości organu co do tożsamości i wiarygodności wnioskodawcy.

Praktyczny przykład: Błąd w wniosku o pobyt stały

Aby zilustrować omawiany problem, warto przytoczyć hipotetyczną, lecz wysoce prawdopodobną sytuację pana George'a, obywatela Zjednoczonego Królestwa, który od wielu lat mieszka i pracuje w Gdańsku. Pan George, wypełniając samodzielnie wniosek o udzielenie zezwolenia na pobyt stały jako małżonek obywatela RP, w rubryce „obywatelstwo” wpisał „angielskie” (English). Do wniosku dołączył jednak kopię swojego brytyjskiego paszportu oraz odpis aktu małżeństwa.

Wojewoda Pomorski, analizując wniosek, stwierdził rozbieżność między deklaracją we wniosku a dokumentem tożsamości. Zamiast wezwać pana George'a do poprawienia wniosku, organ pierwszej instancji wydał decyzję o odmowie wszczęcia postępowania, uznając, że wniosek został złożony przez osobę deklarującą nieistniejące obywatelstwo, co uniemożliwia ustalenie jej statusu prawnego. Pan George, reprezentowany już przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł odwołanie do Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców. W odwołaniu podniesiono zarzut rażącego naruszenia art. 7, 9 oraz 64 § 2 KPA. Organ odwoławczy uznał argumentację odwołania za w pełni uzasadnioną. Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców uchylił zaskarżone postanowienie wojewody i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia, wskazując, że posiadanie przez organ kopii paszportu brytyjskiego wykluczało możliwość uznania, że tożsamość i obywatelstwo wnioskodawcy były niemożliwe do ustalenia. Sprawa zakończyła się pomyślnie dla cudzoziemca, jednak cały proces wydłużył się o niemal osiem miesięcy.

Skutek prawny wadliwego określenia obywatelstwa

Głównym skutkiem prawnym i praktycznym posłużenia się niepoprawnym terminem jest znaczne opóźnienie w uzyskaniu decyzji pobytowej. W dobie ogromnego obciążenia urzędów wojewódzkich sprawami cudzoziemców, każda konieczność wysyłania dodatkowych wezwań i prowadzenia postępowań wyjaśniających przesuwa termin wydania karty pobytu o długie miesiące. Ponadto, w skrajnych przypadkach, gdy cudzoziemiec nie odbierze wezwania z urzędu (np. z powodu nieaktualnego adresu do doręczeń), sprawa może zostać pozostawiona bez rozpoznania, co pozbawia cudzoziemca legalnego pobytu na terytorium RP, jeśli upłynął już termin ważności jego dotychczasowej wizy lub ruchu bezwizowego.

Podsumowanie i rekomendacje dla cudzoziemców

Podsumowując, choć polskie sądy administracyjne stoją na straży praw cudzoziemców i przeciwdziałają nadmiernemu, rygorystycznemu formalizmowi urzędów, kluczem do sprawnego i bezproblemowego przejścia przez procedurę legalizacji pobytu jest dbałość o szczegóły terminologiczne. Określenie „obywatelstwo angielskie” należy bezwzględnie wyelimować z wszelkich oficjalnych formularzy i pism kierowanych do organów administracji publicznej, zastępując je prawidłowym terminem „obywatelstwo brytyjskie”. W przypadku napotkania trudności proceduralnych lub otrzymania wezwania od Wojewody, zaleca się niezwłoczne podjęcie kroków naprawczych lub skorzystanie z pomocy prawnej, co pozwoli uniknąć długotrwałego i stresującego procesu odwoławczego.