Przedwczesne odrzucenie spadku: kiedy złożyć właściwe pismo?

Spadek to nie tylko prawa, ale bardzo często również obowiązki majątkowe, w tym uciążliwe i przewyższające wartość majątku długi. W polskim systemie prawnym spadkobierca nie ma obowiązku przyjmowania niechcianego spadku. Może go odrzucić, co powoduje, że jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Jednak kluczowym elementem determinującym skuteczność takiej decyzji jest czas. Instytucja odrzucenia spadku obwarowana jest rygorystycznymi terminami i wymogami proceduralnymi. Jednym z najpoważniejszych błędów, jakie popełniają osoby chcące uniknąć odpowiedzialności za długi spadkowe, jest przedwczesne odrzucenie spadku. Złożenie oświadczenia w niewłaściwym momencie – czy to za życia przyszłego spadkodawcy, czy też przed formalnym powołaniem do dziedziczenia – nie wywołuje żadnych skutków prawnych. W niniejszej publikacji szczegółowo analizujemy, dlaczego przedwczesne odrzucenie spadku jest bezskuteczne, kiedy należy złożyć właściwe pismo oraz jak prawidłowo przejść przez całą procedurę, aby skutecznie zabezpieczyć swoje interesy majątkowe.

Teza publikacji: Dlaczego moment złożenia oświadczenia ma kluczowe znaczenie?

Podstawową tezą, którą należy sformułować na gruncie polskich przepisów prawa spadkowego, jest absolutna bezskuteczność oświadczenia o odrzuceniu spadku złożonego przedwcześnie. W prawie spadkowym nie istnieje instytucja "odrzucenia spadku na przyszłość" czy "profilaktycznego odrzucenia spadku". Oświadczenie woli o odrzuceniu spadku może zostać złożone skutecznie dopiero po otwarciu spadku (czyli po śmierci spadkodawcy) oraz po tym, jak dany spadkobierca uzyskał wiedzę o tytule swojego powołania do dziedziczenia. Każde pismo lub oświadczenie złożone przed zaistnieniem tych zdarzeń prawnych jest traktowane przez sądy i notariuszy jako niebyłe (nie wywołujące skutków prawnych). Oznacza to, że osoba, która złożyła takie przedwczesne oświadczenie, w świetle prawa nadal pozostaje spadkobiercą i jeśli nie złoży ponownego, prawidłowego oświadczenia we właściwym terminie, może odziedziczyć długi, przed którymi próbowała się chronić.

Na czym polega problem przedwczesnego odrzucenia spadku?

Problem przedwczesnego odrzucenia spadku najczęściej wynika z braku rozróżnienia pomiędzy dwoma odrębnymi instytucjami prawnymi: zrzeczeniem się dziedziczenia a odrzuceniem spadku. Choć oba te instrumenty prowadzą do podobnego celu – wyłączenia danej osoby od dziedziczenia – to mogą być stosowane w zupełnie innych momentach życia spadkodawcy i wymagają odmiennych procedur.

Otwarcie spadku a powołanie do dziedziczenia

Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego, otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy. Jest to moment kluczowy, ponieważ dopiero od tej chwili możemy mówić o istnieniu "spadku" jako masy majątkowej podlegającej sukcesji. Przed śmiercią danej osoby jej majątek jest jej własnością, a potencjalni spadkobiercy posiadają jedynie doomed tzw. ekspektatywę (nadzieję) na dziedziczenie w przyszłości. Nie można odrzucić czegoś, co w sensie prawnym jeszcze nie istnieje jako spadek.

Drugim istotnym pojęciem jest "powołanie do dziedziczenia". Może ono wynikać z ustawy (dziedziczenie ustawowe) lub z testamentu (dziedziczenie testamentowe). Spadkobierca zostaje powołany do dziedziczenia z chwilą otwarcia spadku, jednak w praktyce moment ten może się przesunąć dla poszczególnych osób. Przykładowo, jeśli spadkodawca miał dzieci i żonę, to oni są powołani w pierwszej kolejności. Dalsi krewni (np. rodzeństwo zmarłego) zostaną powołani do dziedziczenia dopiero wtedy, gdy osoby powołane w pierwszej kolejności spadek odrzucą. Złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku przez brata zmarłego w sytuacji, gdy dzieci zmarłego jeszcze spadku nie odrzuciły, jest klasycznym przykładem przedwczesnego odrzucenia spadku.

Bezskuteczność przedwczesnego oświadczenia

Jeżeli potencjalny spadkobierca złoży oświadczenie o odrzuceniu spadku przedwcześnie, czynność ta jest bezskuteczna. Oznacza to, że nie wywołuje ona żadnych skutków w sferze prawnej tej osoby. Sąd spadku lub notariusz nie mogą przyjąć takiego oświadczenia jako wiążącego. Co najgroźniejsze dla spadkobiercy, złożenie takiego przedwczesnego pisma nie przerywa ani nie zawiesza biegu właściwego terminu na odrzucenie spadku, który rozpocznie się dopiero w przyszłości. Spadkobierca, żyjąc w błędnym przekonaniu, że dopełnił formalności, może łatwo przegapić rzeczywisty termin na odrzucenie spadku, co doprowadzi do jego przymusowego przyjęcia (obecnie z dobrodziejstwem inwentarza, co jednak nadal wiąże się z koniecznością sporządzenia wykazu lub spisu inwentarza i ewentualną odpowiedzialnością do wartości stanu czynnego spadku).

Kogo dotyczy ten problem?

Problem przedwczesnego odrzucenia spadku dotyczy szerokiego grona osób, które znajdują się w skomplikowanej sytuacji rodzinnej lub majątkowej. Możemy wyróżnić kilka głównych grup:

• Członkowie rodzin osób zadłużonych: Osoby, które wiedzą, że ich rodzice, rodzeństwo czy małżonkowie posiadają ogromne zobowiązania finansowe i chcą podjąć kroki prawne jeszcze za ich życia, aby "mieć święty spokój".
• Dalsi spadkobiercy ustawowi: Wnuki, rodzeństwo, siostrzeńcy czy bratanice zmarłego, którzy wiedząc o długach spadkodawcy, spieszą się z odrzuceniem spadku, zanim formalnie nadejdzie ich kolej (tj. zanim spadek odrzucą spadkobiercy bliżsi stopniem).
• Spadkobiercy testamentowi przed otwarciem testamentu: Osoby, które dowiedziały się o istnieniu testamentu na ich rzecz i chcą odrzucić spadek, zanim testament zostanie oficjalnie ogłoszony lub zanim dowiedzą się o tytule swojego powołania.

Podstawa prawna i praktyka sądowa

Polskie prawo spadkowe opiera się na przepisach Kodeksu cywilnego (Księga czwarta: Spadki). Kluczowe znaczenie dla omawianego problemu ma art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego, który stanowi, że oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Z kolei art. 924 Kodeksu cywilnego jednoznacznie wskazuje, że spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a zgodnie z art. 925 Kodeksu cywilnego, spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku.

Z zestawienia tych przepisów wynika jednoznaczny wniosek: przed chwilą śmierci spadkodawcy nie ma spadku, nie ma powołania do dziedziczenia, a zatem nie może być mowy o biegu terminu do jego odrzucenia ani o możliwości złożenia skutecznego oświadczenia. Praktyka sądowa jest w tym zakresie niezwykle jednolita. Sądy stoją na stanowisku, że oświadczenie o odrzuceniu spadku złożone przed otwarciem spadku jest bezwzględnie nieważne. Podobnie ocenia się oświadczenia złożone po śmierci spadkodawcy, ale przed odrzuceniem spadku przez osoby wyprzedzające danego spadkobiercę w kolejności dziedziczenia – takie oświadczenia są uznawane za bezskuteczne, jako złożone przez osobę, która w danym momencie nie była jeszcze powołana do dziedziczenia.

Warunki i przesłanki skutecznego odrzucenia spadku

Aby oświadczenie o odrzuceniu spadku było w pełni skuteczne i wywołało pożądane skutki prawne (czyli zwolnienie z odpowiedzialności za długi spadkowe), muszą zostać spełnione określone warunki:

1. Śmierć spadkodawcy (otwarcie spadku): Jest to bezwzględny warunek sine qua non. Żadne czynności jednostronne zmierzające do odrzucenia spadku nie mogą być dokonane za życia spadkodawcy.
2. Powołanie do dziedziczenia: Składający oświadczenie musi być aktualnie powołany do spadku. Jeśli dziedziczy w dalszej kolejności, musi najpierw nastąpić zdarzenie, które eliminuje spadkobierców wcześniejszych (np. odrzucenie przez nich spadku, uznanie ich za niegodnych dziedziczenia).
3. Zachowanie formy prawnej: Oświadczenie musi być złożone pod rygorem nieważności w formie ustnej lub pisemnej z podpisem urzędowo poświadczonym. W praktyce oznacza to konieczność wizyty u notariusza lub złożenia oświadczenia przed sądem spadku w toku odpowiedniego postępowania.
4. Zachowanie terminu: Oświadczenie musi zostać złożone w zawitym terminie sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Dla spadkobiercy ustawowego powołanego w pierwszej kolejności termin ten zazwyczaj biegnie od dnia, w którym dowiedział się o śmierci spadkodawcy. Dla dalszych spadkobierców – od dnia, w którym dowiedzieli się o odrzuceniu spadku przez osoby dziedziczące przed nimi.

Procedura odrzucenia spadku krok po kroku

Prawidłowe przeprowadzenie procedury odrzucenia spadku wymaga zachowania odpowiedniej kolejności działań. Poniżej przedstawiamy instrukcję krok po kroku, jak uniknąć błędu przedwczesności.

Krok 1: Ustalenie faktu śmierci spadkodawcy

Procedura może rozpocząć się dopiero po śmierci spadkodawcy. Należy uzyskać odpis skrócony aktu zgonu, który będzie niezbędnym dokumentem zarówno u notariusza, jak i w sądzie.

Krok 2: Określenie swojej pozycji w kolejności dziedziczenia

Należy precyzyjnie ustalić, czy jesteśmy powołani do dziedziczenia w pierwszej kolejności (np. jako dzieci zmarłego), czy też w dalszej. Jeśli należymy do dalszej grupy (np. rodzeństwo, wnuki), musimy cierpliwie czekać, aż osoby przed nami złożą swoje oświadczenia o odrzuceniu spadku. Dopiero moment, w którym dowiemy się o ich odrzuceniu, otwiera dla nas termin i możliwość skutecznego działania.

Krok 3: Wybór drogi postępowania (notariusz czy sąd)

Odrzucenia spadku można dokonać na dwa sposoby:

• Przed notariuszem: Jest to droga najszybsza i najwygodniejsza. Wymaga umówienia wizyty w kancelarii notarialnej, przygotowania dokumentów (akt zgonu, akty stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo) i złożenia oświadczenia do protokołu. Koszt taksy notarialnej za sporządzenie protokołu to zazwyczaj 50 zł netto (plus VAT i koszty wypisów) za jedno oświadczenie.
• Przed sądem spadku: Droga ta jest wybierana częściej, gdy sprawa jest skomplikowana, gdy termin dobiega końca (złożenie wniosku do sądu przed upływem 6 miesięcy przerywa bieg terminu, nawet jeśli samo posiedzenie odbędzie się później) lub gdy sprawa dotyczy małoletnich dzieci i wymaga uprzedniej zgody sądu opiekuńczego. Właściwym sądem jest sąd rejonowy ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy (sąd spadku).

Krok 4: Złożenie oświadczenia i uzyskanie potwierdzenia

Po złożeniu oświadczenia przed notariuszem, przesyła on odpisy protokołu do właściwego sądu spadku. Jeśli oświadczenie składamy w sądzie, otrzymujemy odpis postanowienia lub protokołu z posiedzenia, który stanowi dowód na to, że spadek został skutecznie odrzucony.

Procedura odrzucenia spadku w imieniu małoletniego dziecka

Szczególnie skomplikowana sytuacja pojawia się wówczas, gdy spadek odrzuca rodzic, który ma małoletnie dzieci. Z chwilą, gdy rodzic skutecznie odrzuci spadek, jego udział spadkowy przypada jego dzieciom. Rodzice stają wtedy przed koniecznością odrzucenia spadku in imieniu swoich małoletnich dzieci. Jest to czynność przekraczająca zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka, co oznacza, że zgodnie z art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, rodzice nie mogą jej dokonać bez zgody sądu opiekuńczego (sądu rejonowego wydziału rodzinnego i nieletnich).

W tym kontekście również często dochodzi do błędu przedwczesności. Rodzice próbują złożyć wniosek do sądu opiekuńczego o zgodę na odrzucenie spadku w imieniu dziecka jeszcze zanim sami spadek odrzucą. Sądy opiekuńcze stoją na stanowisku, że taki wniosek jest przedwczesny, dopóki rodzic sam nie złożył skutecznego oświadczenia o odrzuceniu spadku. Dopiero bowiem z chwilą odrzucenia spadku przez rodzica, małoletnie dziecko staje się osobą powołaną do dziedziczenia. Złożenie wniosku do sądu opiekuńczego przed własnym odrzuceniem spadku może skutkować oddaleniem lub zwrotem wniosku przez sąd, co niepotrzebnie marnuje cenny czas z sześciomiesięcznego terminu.

Warto również pamiętać o niedawnej nowelizacji przepisów Kodeksu postępowania cywilnego oraz Kodeksu cywilnego (która weszła w życie pod koniec 2023 roku), która w pewnych sytuacjach upraszcza tę procedurę. Jeśli dziecko jest powołane do dziedziczenia wskutek uprzedniego odrzucenia spadku przez rodzica, który ma pełną władzę rodzicielską, a odrzucenie następuje za zgodą drugiego z rodziców (lub oboje rodzice wspólnie odrzucają spadek w imieniu dziecka), w określonych przypadkach zgoda sądu opiekuńczego może nie być wymagana, pod warunkiem że spadek odrzucają również inni zstępni rodziców tego dziecka. Niemniej jednak, w klasycznym modelu, badanie przesłanek i terminów pozostaje kluczowe, a pośpiech i przedwczesne składanie wniosków do sądu rodzinnego nadal stanowią istotną barierę proceduralną.

Zrzeczenie się dziedziczenia a odrzucenie spadku – kluczowe różnice

Aby ostatecznie wyeliminować ryzyko przedwczesnego odrzucenia spadku, należy dokładnie zrozumieć różnicę między zrzeczeniem się dziedziczenia a odrzuceniem spadku. Choć oba pojęcia brzmią podobnie i prowadzą do tego, że dana osoba nie dziedziczy po zmarłym, to diabeł tkwi w szczegółach proceduralnych i czasowych.

Zrzeczenie się dziedziczenia:

• Kiedy: Wyłącznie za życia przyszłego spadkodawcy.
• Jak: W formie umowy notarialnej zawartej między przyszłym spadkodawcą a przyszłym spadkobiercą ustawowym.
• Skutki: Umowa ta rozciąga się również na zstępnych (dzieci, wnuki) zrzekającego się, chyba że w umowie postanowiono inaczej. Jest to ogromna zaleta, ponieważ jedno kliknięcie u notariusza za życia spadkodawcy chroni całą linię sukcesyjną (rodzica i jego dzieci) przed długami.
• Wymogi: Wymaga zgody i współdziałania przyszłego spadkodawcy. Jeśli dłużnik nie chce współpracować lub nie ma z nim kontaktu, zawarcie takiej umowy jest niemożliwe.

Odrzucenie spadku:

• Kiedy: Wyłącznie po śmierci spadkodawcy (po otwarciu spadku) w terminie 6 miesięcy od dowiedzenia się o tytule powołania.
• Jak: Jednostronne oświadczenie woli składane przed notariuszem lub sądem spadku.
• Skutki: Odrzucenie spadku przez rodzica powoduje, że spadek przechodzi na jego dzieci. Każde z dzieci (a w ich imieniu rodzice) musi złożyć osobne oświadczenie o odrzuceniu spadku.
• Wymogi: Jest to czynność jednostronna – nie wymaga zgody zmarłego ani innych spadkobierców.

Jak sąd spadku reaguje na przedwcześnie złożone pismo?

Wiele osób zastanawia się, co dzieje się z pismem o odrzuceniu spadku, które zostało wysłane do sądu przedwcześnie. Czy sąd ma obowiązek poinformować obywatela o jego błędzie? W praktyce sądowej sytuacja wygląda następująco:

Jeżeli pismo (wniosek o odebranie oświadczenia o odrzuceniu spadku) wpłynie do sądu za życia spadkodawcy, sąd najczęściej odrzuci taki wniosek lub umorzy postępowanie jako bezprzedmiotowe, wskazując w uzasadnieniu, że spadkodawca żyje, a zatem nie nastąpiło otwarcie spadku. Sąd nie "rezerwuje" takiego pisma na przyszłość.

Jeżeli natomiast pismo wpłynie po śmierci spadkodawcy, ale przed powołaniem danej osoby do dziedziczenia (np. brat zmarłego składa oświadczenie, zanim dzieci zmarłego odrzuciły spadek), sąd może przyjąć takie oświadczenie do akt, jednak w ewentualnym przyszłym procesie o stwierdzenie nabycia spadku lub w procesie z wierzycielami, oświadczenie to zostanie uznane za bezskuteczne. Sąd spadku w momencie składania oświadczenia nie bada merytorycznie, czy składający jest już powołany – przyjmuje oświadczenie do protokołu, ale ocena jego skuteczności następuje dopiero później. To rodzi ogromne niebezpieczeństwo: spadkobierca opuszcza sąd z przekonaniem, że dopełnił formalności, podczas gdy jego oświadczenie jest prawnie bezwartościowe.

Najczęstsze błędy i ryzyka

W praktyce spraw spadkowych można napotkać wiele pułapek, które mogą zniweczyć wysiłki zmierzające do ochrony przed długami. Oto najczęstsze z nich:

• Próba odrzucenia spadku za życia spadkodawcy: Jak już wskazano, takie działanie jest całkowicie bezskuteczne. Jedynym sposobem na uregulowanie tej kwestii za życia przyszłego spadkodawcy jest zawarcie z nim notarialnej umowy o zrzeczenie się dziedziczenia (art. 1048 Kodeksu cywilnego). Umowa ta wymaga jednak zgody obu stron (przyszłego spadkodawcy i przyszłego spadkobiercy) i musi mieć formę aktu notarialnego.
• Złożenie oświadczenia "na zapas" przez dalszych krewnych: Często zdarza się, że cała rodzina udaje się do notariusza w tym samym dniu, aby odrzucić spadek po zmarłym krewnym. O ile dla dzieci zmarłego oświadczenie to będzie skuteczne, o tyle dla wnuków (małoletnich lub pełnoletnich) może być w tym momencie przedwczesne, jeśli ich rodzice jeszcze formalnie nie odrzucili spadku w protokole notarialnym o ułamek sekundy wcześniej lub jeśli notariusz nie zachowa odpowiedniej sekwencji czynności. W przypadku składania oświadczeń w jednym akcie notarialnym, notariusz dba o właściwą kolejność, jednak samodzielne wysyłanie pism do sądu "na zapas" przez dalszych krewnych jest bezskuteczne.
• Zaniedbanie spraw małoletnich dzieci: Rodzice, którzy odrzucają spadek, często zapominają, że w ich miejsce wchodzą ich własne dzieci (zstępni). Jeśli dzieci są małoletnie, rodzice muszą odrzucić spadek w ich imieniu. Wymaga to jednak uprzedniej zgody sądu opiekuńczego (gdyż jest to czynność przekraczająca zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka). Złożenie oświadczenia w imieniu dziecka bez zgody sądu opiekuńczego lub przedwcześnie (zanim rodzic sam skutecznie odrzuci spadek) jest wadliwe.
• Błędne obliczenie terminu: Sześciomiesięczny termin jest terminem zawitym prawa materialnego. Oznacza to, że po jego upływie uprawnienie do odrzucenia spadku bezpowrotnie wygasa, a spadkobierca nabywa spadek. Błędne założenie, że termin biegnie od dnia śmierci spadkodawcy dla każdego spadkobiercy (podczas gdy dla dalszych biegnie od dnia dowiedzenia się o odrzuceniu przez poprzedników), może prowadzić do niepotrzebnego pośpiechu i przedwczesnego złożenia wniosku, bądź odwrotnie – do spóźnienia.

Praktyczny przykład (Case Study)

Aby lepiej zobrazować mechanizm przedwczesnego odrzucenia spadku oraz prawidłową ścieżkę postępowania, posłużmy się praktycznym przykładem pana Jana.

Stan faktyczny: Ojciec pana Jana, pan Stefan, popadł w ogromne długi i przestał spłacać kredyty. Pan Jan, obawiając się, że po śmierci ojca odziedziczy te zobowiązania, postanowił działać profilaktycznie. W 2022 roku napisał odręczne pismo zatytułowane "Oświadczenie o odrzuceniu spadku po moim ojcu Stefanie Kowalskim" i wysłał je listem poleconym do sądu rejonowego. Pan Stefan zmarł rok później, w 2023 roku. Pan Jan był przekonany, że sprawę spadkową ma już uregulowaną i nie musi nic robić. Po kilku miesiącach od śmierci ojca do pana Jana zaczęły przychodzić wezwania do zapłaty od wierzycieli pana Stefana.

Analiza prawna: Oświadczenie wysłane przez pana Jana do sądu w 2022 roku było całkowicie bezskuteczne (nieważne), ponieważ zostało złożone za życia pana Stefana (przed otwarciem spadku). W momencie śmierci ojca (otwarcia spadku) pan Jan został powołany do dziedziczenia z ustawy. Od tego momentu (a dokładnie od dnia, w którym dowiedział się o śmierci ojca) zaczął biec dla niego rzeczywisty, sześciomiesięczny termin na złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku. Ponieważ pan Jan pozostawał w błędnym przekonaniu, że jego wcześniejsze pismo jest wystarczające, nie złożył nowego oświadczenia u notariusza ani w sądzie w ciągu wymaganych 6 miesięcy. W konsekwencji pan Jan nabył spadek z dobrodziejstwem inwentarza, co oznacza, że odpowiada za długi ojca do wartości czynnej spadku, a wierzyciele mają prawo żądać od niego spłaty długu, co wiąże się z koniecznością przeprowadzenia kosztownej procedury spisu inwentarza.

Jak powinien postąpić pan Jan?

• Za życia ojca pan Jan mógł zawrzeć z nim notarialną umowę o zrzeczenie się dziedziczenia. Wymagałoby to jednak obecności i zgody pana Stefana u notariusza.
• Jeśli taka umowa nie została zawarta, pan Jan musiał powstrzymać się z wszelkimi pismami do momentu śmierci ojca.
• Po śmierci pana Stefana, pan Jan powinien w ciągu 6 miesięcy udać się do notariusza lub złożyć wniosek do sądu spadku o przyjęcie oświadczenia o odrzuceniu spadku. Dopiero takie działanie uchroniłoby go skutecznie przed długami.

Skutki prawne prawidłowego i wadliwego odrzucenia spadku

Różnica w skutkach prawnych między prawidłowo a wadliwie (w tym przedwcześnie) złożonym oświadczeniem jest diametralna i bezpośrednio wpływa na sytuację finansową oraz życiową spadkobiercy.

Podsumowanie i rekomendacje dla spadkobierców

Przedwczesne odrzucenie spadku to poważny błąd proceduralny, który najczęściej wynika z niewiedzy i chęci jak najszybszego odcięcia się od problemów finansowych zmarłego lub jeszcze żyjącego krewnego. Aby uniknąć dramatycznych konsekwencji w postaci dziedziczenia długów, należy bezwzględnie przestrzegać zasady, że odrzucenie spadku może nastąpić dopiero po jego otwarciu i po formalnym powołaniu do dziedziczenia. Wszelkie próby działania "na przyszłość" bez zachowania odpowiednich instytucji (takich jak umowa o zrzeczenie się dziedziczenia) są bezskuteczne. W przypadku skomplikowanych stanów faktycznych, zwłaszcza gdy w grę wchodzi dziedziczenie przez małoletnie dzieci lub dziedziczenie w dalszych liniach pokrewieństwa, zawsze warto skorzystać z pomocy profesjonalnego pełnomocnika – adwokata lub radcy prawnego – bądź skonsultować się bezpośrednio z notariuszem, który pomoże precyzyjnie określić moment, w którym należy złożyć właściwe pismo.